Działalność w PPS

Działalność w PPS

Józef Piłsudski w okresie działalności w PPS, zbiory Muzeum Józefa Piłsudskiego w Sulejówku

Działalność w PPS

1 lipca 1892 roku, po pięciu latach pobytu na Syberii, Józef Piłsudski powrócił do Wilna. Przeżycia, jakich doświadczył, rozmowy z zesłańcami i literatura socjalistyczna, którą poznał, sprawiły, że zbliżył się do środowiska wileńskich socjalistów. Zbiegło się to w czasie z utworzeniem w Warszawie na początku 1893 roku Polskiej Partii Socjalistycznej (PPS). Piłsudski w krótkim czasie stał się jedną z wiodących postaci w strukturach partii, przyjmując pseudonim „Towarzysz Wiktor”. Wniósł w jej szeregi dynamizm, niezbędny do rozbudowy zaplecza społecznego, dał się także poznać jako sprawny organizator i aktywny działacz podczas międzynarodowych kongresów. Równocześnie prowadził działalność publicystyczną. Początkowo zamieszczał korespondencję dotyczącą sytuacji na Litwie w wydawanym w Londynie „Przedświcie” (pismo Związku Zagranicznych Socjalistów Polskich). Od lipca 1894 roku pisał do „Robotnika”, organu PPS. W niedługim czasie został zresztą jego redaktorem naczelnym. Na łamach pisma, oprócz komentarzy do bieżących wydarzeń, zamieszczał artykuły, będące wykładnią poglądów politycznych jego i partii. „Robotnik” wydawany był nielegalnie. Poszukiwana przez policję carską drukarnia działała przez wiele lat dzięki niezwykłej determinacji i poświęceniu Józefa Piłsudskiego oraz zaufanej grupy osób, które dla idei i czynu stały się, jak stwierdził niegdyś Stefan Żeromski „ludźmi bezdomnymi”.

Rok 1899 przyniósł zmiany w życiu osobistym „Wiktora”. W maju poślubił Marię z Koplewskich Juszkiewiczową, osobę znaną i szanowaną w wileńskich kręgach PPS.

W lutym 1900 roku, po sześciu latach poszukiwań, carska policja przypadkowo trafiła w Łodzi do mieszkania Józefa i Marii Piłsudskich, gdzie mieściła się również drukarnia „Robotnika”. Małżonkowie zostali aresztowani i osadzeni w Cytadeli. Maria po jedenastu miesiącach została zwolniona, „Wiktorowi” natomiast groziła kara ponownego zesłania na Syberię. Osadzony w X Pawilonie Cytadeli, w porozumieniu z pozostającymi na wolności działaczami z PPS, zaczął symulować chorobę psychiczną, co doprowadziło do przewiezienia go na obserwację do szpitala psychiatrycznego w Petersburgu. Dzięki pomocy przyjaciół oraz polskiego lekarza Władysława Mazurkiewicza, 1 maja 1901 roku Józef Piłsudski zbiegł ze szpitala i udał się do Lwowa będącego w tym czasie centrum polskiego życia społecznego. W okresie kilkumiesięcznego pobytu w tym mieście poznał ludzi z różnych kręgów społecznych, zawodowych i politycznych, wśród których jego działalność budziła szczery podziw. Stała się ona nawet kanwą powieści Gustawa Daniłowskiego „Z minionych dni”. W Galicji „Wiktor” nie zaprzestał aktywności politycznej, nadal zajmował się rozbudową struktur PPS, prowadził także działalność publicystyczną. Jego artykuły ukazywały się m.in. w czasopismach „Walka” i w krakowskim „Naprzodzie”.

W lutym 1904 roku wybuchła wojna rosyjsko-japońska. Stworzyła ona szansę podjęcia sprawy polskiej na arenie międzynarodowej, z czego zdawał sobie sprawę Józef Piłsudski. Wraz z kilku bliskimi współpracownikami podjął więc działania, które miały zainteresować władze w Tokio możliwością prowadzenia przez Polaków działalności antyrosyjskiej. Oferta ta spotkała się z zainteresowaniem Sztabu Generalnego Japonii, a konsekwencją była podróż „Wiktora” do Japonii w celu prowadzenia dalszych negocjacji. Zgodnie z jego zamysłem wzajemna współpraca miała się odbywać na mocy specjalnego porozumienia o charakterze politycznym, co nie spotkało się z aprobatą ze strony gospodarzy. Podróż nie przyniosła oczekiwanych rezultatów, ale jej pozytywnym następstwem była poprawa warunków życia polskich jeńców wojennych z armii rosyjskiej, a przede wszystkim współpraca wywiadowcza i wojskowa, w wyniku której Organizacja Bojowa PPS otrzymywała uzbrojenie oraz pieniądze przeznaczone na działalność rewolucyjną i dywersyjną. Wprawa dała początek współpracy wywiadowczej, która kontynuowana była po odzyskaniu przez Polskę niepodległości w 1918 roku.

            Klęska poniesiona przez Rosję w wojnie z Japończykami, obnażyła z całą jaskrawością jej słabość wewnętrzną i w konsekwencji doprowadziła do wybuchu rewolucji, która ogarnęła także ziemie polskie. PPS włączyła się czynnie w nurt ówczesnych wydarzeń, organizując wystąpienia, strajki, manifestacje, kolportaż „bibuły”, przyciągając w ten sposób w swoje szeregi nowych członków. Jednocześnie rosła liczba tzw. akcji ekspropriacyjnych, których celem było zdobycie pieniędzy „na wrogu” przeznaczonych na bieżącą działalność. Organizacja Bojowa PPS przeprowadzała również zamachy na przedstawicieli aparatu okupacyjnego w Królestwie Polskim: carskich urzędników, policjantów i żandarmów. Piłsudski z dystansem odnosił się do tych akcji. Uważał, że w ten sposób marnotrawione są szczupłe siły ludzkie PPS, które powinny być szkolone i rozbudowywane, aby stać się w przyszłości fundamentem silnej polskiej armii, zdolnej do podjęcia walki o niepodległość. Dalekowzroczna myśl Józefa Piłsudskiego nie spotkała się ze zrozumieniem wśród wielu działaczy PPS. Pomiędzy tzw. „młodymi”, dla których hasła niepodległościowe stanowiły element drugorzędny, a „starymi”, skupionymi wokół Józefa Piłsudskiego powstał konflikt, który w 1906 roku doprowadził do rozłamu w partii.

            Usunięci z PPS „starzy” utworzyli PPS–Frakcję Rewolucyjną. Dla Józefa Piłsudskiego rozpoczął się nowy etap działalności niepodległościowej. Swoje wysiłki skierował w kierunku budowy kadr polskiej siły zbrojnej. Aktywność rewolucyjną Piłsudski ostatecznie zarzucił w 1908 r. po akcji na pociąg pocztowy pod Bezdanami, która zakończyła się zdobyciem ok. 200 tys. rubli. Pieniądze przeznaczone zostały na pomoc dla rodzin poległych bojowców oraz bieżącą działalność polityczną i wojskową.

 

Autor: dr Paweł Duber

Konsultacja merytoryczna: prof. Grzegorz Nowik

redakcja: Małgorzata Basaj, Michał Bronowicki